جغرافیای تولید انجیر در شهرستان کازرون

در کازرون ميوه انجير خوراكي از نيمه مردادماه کمکم به دست میآید و روي درخت نم خود را از دست داده و خوش‌ریخت و خوش‌رنگ ميشود و به زير درخت مي‌افتد. برداشت انجير خشك از پایان مردادماه آغاز و تا دهه سوم مهر ادامه مي‌يابد. باغداران در هر هفته انجير خشك را كه رطوبت آن حدود 24- 22 درصد است، جمع‌آوري و در محل مخصوص به نام اشپنگ يا آفتابگه در برابر نور مستقيم آفتاب خشك مي‌کنند كه رطوبت آن به حدود 18- 15 درصد مي‌رسد و سپس براي فروش به بازار ارائه يا در انبار نگهداري ميشود.

کد خبر: ۱۵۷۹۴

تاریخ: ۲۹ شهريور ۱۳۹۵ - ۱۸:۴۰

درخت انجير از درختان پاییزدار (واکنش در برابر دگردیسی فصلها) و نيمهگرمسيري است، كه زمستانهاي ملايم همراه با بارندگيهاي پراكنده و تابستانهاي گرم را برتری ميدهد. ويژگيهاي خاص درخت انجير و مقاومت آن در برابر پارهای عوامل ناسازگار محيطي، به ویژه شوري خاك، باعث شده كه اين درخت با ارزش به طيف گستردهای از شرايط آبوهوائي و خاكي سازگار باشد. درخت انجير تا سيصدسال زندگی نموده و تا بلندای 15 متر هم رشد و نمو ميكند.

نمايي از يک باغ انجير(روستاي سمغان)

نگارهای از انجير گونه سبز

درخت انجير از زمان‌هاي بسيار کهن وجود داشته و دارای کاربردهای زيادي بوده است و پیشینه آن به 4 هزار سال پیش از زادروز مسيح در كشور مصر مي‌رسد. در تورات از اين درخت نام‌برده شده و در نزد يونانيان مقدس و ارجمند بوده، به گونهای كه صادرات آن ممنوع شده بود. درخت انجير بومي آسياي باختری و كشورهاي مديترانه است و از آنجا به عربستان، سوريه و فلسطین برده شده است. در اوايل سده هجدهم، انجير به دست ميسيونرهاي مذهبي اسپانيايي به كاليفرنيا برده شد و امروزه به اندازه فراوان در اين ايالت جنوبي آمريكا كشت ميشود. برخورداري ايران از تراز نخست توليد انجير خشك (ارگانيك) در گستره جهان و وجود مناطق و آب و هوای مناسب براي کاشت انجير، شرايط شایستهای را فراهم آورده تا به توسعه و گسترش اين محصول پرداخته شود.

سازمان خواربار و كشاورزي ملل متحد (FAO) استان فارس (استهبان) را بزرگ‌ترين کانون توليد انجير خشك در جهان معرفي كرده است. سطح زير کشت انجير بارور در جهان بر پایه آمار کارشناسان فائو در سال 2005 ميلادي حدود 418200 هکتار با توليدي حدود 820،056،1 تن برآورده شده است. همچنين سطح زير کشت انجير در ايران حدود 51256 هکتار و توليد حدود 110 هزار تن انجير تازه است. در اين زمينه سطح زير کشت انجير در استان فارس 47 هزار هکتار انجيرستان ديم دارد که 23 هزار و 500 هکتار آن در استهبان، 8000 هکتار در ني‌ريز، 4800 هکتار در داراب، 3800 هکتار در جهرم، 3200 هکتار در کازرون، 1500 هکتار در فيروزآباد و هزار هکتار در کوار و ساير شهرستان‌ها قرار دارند (آمارنامه کشاورزي، 90). همچنين علت برتري محصول انجير استان فارس نسبت به كشورهاي دنيا اين است كه از هيچ‌گونه كود و سمی استفاده نميشود.

انجير ارگانيک

كمپوت، مربا، شربت، شكلات، بيسكويت، ترشي، كنسانتره، الكل، آمیزه شير و انجير و شربت فيجين دارويي از فرآورده‌هاي انجير هستند. انجير زرد پوستپيازي (ساوه)، سياه (لرستان) و سبز (ناحیه استهبان، کازرون، جهرم، نيريز) از مهم‌ترين گونههای انجير ايران هستند. از کل انجير صادراتي ايران تنها چند درصد در بسته‌بندي‌هاي كمتر از يك كيلوگرم و با رعايت كليه شرايط استاندارد به بازارهاي جهاني عرضه ميشود و بقيه به صورت بسته‌بندي‌هاي 10 كيلويي و فله صادر ميشود. كشورهاي توليدکننده انجير در دنيا عبارت‌اند از: ايران، اسپانيا، الجزاير، امريكا، ايتاليا، پرتغال، تركيه، تونس، سوريه، روسيه، فرانسه، فلسطين، قبرس، ليبي، مراكش، هند و يونان.

کشور

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

دنيا

408458

423002

424124

419678

424170

438510

431539

423951

پرتغال

85900

85900

85900

85900

85900

86000

86500

86500

تركيه

59786

62792

64128

64796

64796

63126

65000

61000

ايران

40000

42596

43000

45000

47494

51256

52000

52000

الجزيره

35730

48644

50641

44030

45920

46592

49180

47300

مراكش

43900

43400

43200

42800

42700

43800

44000

45000

سطح زير كشت انجير در جهان(هكتار)

در کازرون ميوه انجير خوراكي از نيمه مردادماه کمکم به دست میآید و روي درخت نم خود را از دست داده و خوش‌ریخت و خوش‌رنگ ميشود و به زير درخت مي‌افتد. برداشت انجير خشك از پایان مردادماه آغاز و تا دهه سوم مهر ادامه مي‌يابد. باغداران در هر هفته انجير خشك را كه رطوبت آن حدود 24- 22 درصد است، جمع‌آوري و در محل مخصوص به نام اشپنگ يا آفتابگه در برابر نور مستقيم آفتاب خشك مي‌کنند كه رطوبت آن به حدود 18- 15 درصد مي‌رسد و سپس براي فروش به بازار ارائه يا در انبار نگهداري ميشود.

تصويري از يک اشپنگ(آفتابگه)

انجير شهرستان کازرون از نوع انجير سبز است كه به دليل خشكباري در مقايسه با انجير مرطوب كشورهاي تركيه و امريكا، در بازار مزيت بالايي دارد. به طور میانگین سالانه 8 هزار تن انجير به كشورهاي چين، انگليس، مالزي، سنگاپور، كره جنوبي، استراليا، كانادا، آلمان، هلند، كشورهاي حاشيه خليج‌فارس و جمهوري آذربايجان فرستاده ميشود. ايران از نظر توليد و سطح زير کشت انجير داراي مقام سوم است. بيش از 85 درصد از توليد انجير كشور ديم و كمتر از 15 درصد ديگر آبي است كه بيش‌ترين توليد انجير ديم كشور از آن استان‌هاي فارس، لرستان، كرمانشاه و سمنان میباشد. سطح زير کشت انجير در کشور پرتغال 86 هزار، تركيه 65 هزار و در ايران 52000 هزار هكتار است. در حال حاضر 5 شركت در زمينه بسته‌بندي، فرآوري و صادرات انجير در ايران فعال هستند.

1- مهمترين گونه‌هاي انجير

محصول انجير به دو گونه خوراکي و غير خوراکي بخشبندی ميشود  که خود انجير خوراکي به ازمير ، معمولي، سانپدر دستهبندي ميشود. همچنين انجير کازرون از نوع ازمير ميباشد که ارقام آن عبارتند از انجير سياه، سبز که انجير توليدي شهرستان به ویژه روستاهای سمغان، ملایانبار، چکک، دوستیران و دوان از نظر کيفيت به دستههاي انجير قاچ، صديک، خرمني و کتو تقسيم بندي ميشود که مورد پایانی به مصرف چارپایان در این روستاها ميگردد.

انجيرهاي غير خوراکي به نام  «بر» ناميده شده که زمستانه، بهاره، تابستانه دارند و از نوع بهاره آن براي بردهي(دک دهي اصطلاح عاميانه ناحیه ميباشد)  يا گرده افشاني درخت انجير استفاده ميشود.

رديف

استان

رقم

مشخصات

1

فارس

سبز

دير رس، زرد رنگ مايل به سبز، خشكباري و به صورت ديم كشت مي‌شود

2

لرستان

سياه

ميان رس، سياه، رنگ، مصرف تازه خوري، قابليت نگهداري و تبديل دارد.

3

كرمانشاه

منجي في

ميان رس، زردرنگ، قابليت نگهداري، تبديل و مصرف تازه خوري دارد.

4

سمنان

زرد

زود رس، زرد رنگ مايل به سبز، قابليت نگهداري، تبديل و مصرف تازه خوري دارد.

سياه

ميان رس، به رنگ بنفش مايل به سياه، مصرف تازه خوري دارد.

5

زنجان

كشاني

ميان رس،به رنگ قرمز تيره، مصرف تازه خوري دارد.

6

مركزي

زردپوست پيازي ساوه

زردرنگ، نازك پوست،مصرف تازه خوري دارد.

منبع؛ مهدويان،1387؛14

مهم‌ترين ارقام انجير در مناطق عمده انجير خيز کشور

2- چرايي کشت انجير در ناحیه

همانطور که اشاره گرديد سطح زير کشت محصول انجير در این ناحیه 3200 هکتار ميباشد که بخش بیشتر آن در باغستانهاي روستاي سمغان، ملایانبار، دوسیران، دوان و چکک واقع شده است. این روستاهای متمرکز که هنگام برداشت محصول به روستاهای پراکنده تبدیل میشوند، چشماندازی زیبا را تشکیل میدهند که نمای زیبای آنها نگاه هر بینندهای را به خود جلب مینماید. همچنين پیشینهی تاريخي اين محصول به گفته مردم محلي به 250 سال قبل بر ميگردد در آن هنگام که شرايط متناسب آب و هوايي با رشد درخت انجير فراهم بود. آب و هوا نقش بسيار پایه در توليد محصول خوب و اقتصادي انجير دارد، به طوري كه اين عوامل علاوه بر اينكه در تعيين محل توليد نقش دارند، در تعيين كيفيت درخت نيز اثر ميگذارند.

از عوامل چرايي کشت در این ناحیه ميتوان؛

1- درجه حرارت: درخت انجير يك گياه نيمه گرمسيري است كه زمستانهاي ملايم، همراه با بارندگيهاي پراكنده و تابستانهاي گرم را بيشتر ترجيح ميدهد. عليرغم اينكه انجير بومي نواحي نيمهبياباني است، درجه حرارتهاي پايين زمستان، بيشتر از گرماي بالاي تابستان كشت آن را محدود مي سازد، به طوري كه درختان انجير گرماي شديد را بدون خسارت جدي به كيفيت ميوه تحمل مي كند.

2- رطوبت نسبي: رطوبت نسبي كمتر از 25 درصد براي درختان انجير مطلوب ميباشد. زيرا رطوبت نسبي بالا، شيوع و آلودگي به اكثر بيماريهاي قارچي و نيز شكاف خوردن ميوه كه در زمان رسيدن ميوه صورت ميگيرد.

3- باد: وزش نسيم ملايم در هنگام خشك شدن ميوه مناسب است. زيرا به رسيدن دلخواه ميوهها كمك ميكند.

4- نياز سرمايي درخت انجير: نياز سرمايي درختان انجير براي شكست ركود زمستاني از صفر تا مقدار كم گزارش شده است. سرماي مورد نياز براي شكستن استراحت انجير به قدري كم است كه چند هفته هواي خنك براي آن كافي است. به طوري كه 100 تا 400 ساعت دماي كمتر از 7 درجه سانتيگراد نياز سرمايي آنرا برطرف مي کند (مقصودي،1387؛10).

3- عملکرد محصول در ناحیه

در روستاي سمغان از کل خانوارهاي ساکن در روستا که 447 خانوار مي باشد بيش از 350 خانوار به باغداري انجير مشغول هستند. همچنين در روستاي ملايانبار که باغستانهای آنان همجوار با باغهاي روستاي سمغان در يک مکان واقع شده است بيش از 300 خانوار به فعاليت باغداري انجير و در روستاي چکک بيش از 80 خانوار از فعاليت باغداري بهرهبرداري ميکنند. از جمعیت 514 خانواری دوستیران بیشتر خانوارها بهرهبردار و از جمعبت 139 خانواری دوان در سال 1390 اطلاعت درستی در دسترس نیست. با توجه به موارد گفته شده تقريبا 500000 اصله درخت انجير در این ناحیه وجود دارد که ساليانه حدود 6000 تن محصول انجير از آن توليد ميشود.

محدوديتهاي اکولوژي طبيعي و انساني جهت بازاريابي انجير

بخش چنارشاهيجان و کوهمره نودان باتوجه به اينکه بیشتر روستاهای تولیدکننده انجیر در اين دوبخش قرار گرفته، از نظر جغرافيايی در شمال شهرستان و در کوهپايههاي رشته کوه زاگرس قرار گرفته اند؛ و نسبت به مرکز شهرستان که در دشت واقع شده، پوشيده از جنگل‌هاي بلوط ميباشد. باغ‌هاي انجير روستاها کاملا در دامنه کوه واقع شده که بيشتر مواقع، به دليل نبود جاده‌هاي مناسب روستايي و بينباغي، دسترسي به آنها با توجه به کوهستاني بودنمنطقه کمي مشکل ميباشد.

از لحاظ انساني، ميتوان سطح آگاهي کم روستائيان در رابطه با قيمت محصول، عدم خودباوري، وجود تعداد زياد خريدران محلي، تکمحصولي بودن روستا و اتکاء روستائيان تنها به درآمد محصول انجير، مهاجرفرستي، وجود نظام سلف‌خري و وابستگي روستائيان به خريدران محلي به دليل فقر اقتصادي، عدم آموزش باغداران روستا در زمينه بازاريابي محصول، عدم وجود شرکت‌هاي فرآوري و بستهبندي محصول، عدم حمايت بخش خصوص و دولت از خريد محصول و.... را از موانع بیشتر در راه بازاريابي اين محصول ذکر کرد.

4- الگوي بازاريابي انجير در ناحیه

در این ناحیه الگوي بازاريابي محصول انجير به عدم رابطه چند سويه بين عناصر سيستم انسان، فضا و فعاليت ناپايدار مي‌باشد که منجر به الگوي ناپايدار ناحيهاي و فرا ناحيه‌اي شده است. با توجه به اينکه شهر کازرون از نظر جغرافيايي در مرکز شهرستان واقع شده و نتواسته است بازاري جهت خريد و فروش اين محصول باشد، تا جايي که خريداران محلي و سلفخران در نبود حمایت بخش عمومی و خصوصی از فرصت و بازار سودآور محصول کران استفاده را نموده و اين محصول با قيمتي ناچيز خريداری و در مقياسي بزرگ به شهرهايي همچون اصفهان، اهواز، سنندج و تهران به فروش ميرسانند. که اين خود بر الگوي ناپايداري بازاريابي اين محصول افزوده است.

*دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی روستایی دانشگاه تربیت مدرس

نویسنده: علی پورقیومی*