سیمای یک محقق

محمدحسن رجبی

کد خبر: ۳۶۳۱

تاریخ: ۱۳ دی ۱۳۸۸ - ۱۳:۲۰

پيرامون شخصيت پدرم از ابعاد گوناگون مي‌توان سخن گفت، اما نكته مهم آن است كه رويكرد او در تحقيق و پژوهش، همان رويكرد وي در تعاملات سياسي، اجتماعي و خانوادگي بود.

اين رويكرد مبتني بر آزادگي، حقيقت‌جويي و عدالت‌طلبي بود كه در تحقيق و پژوهش، موجب دريافت‌هاي جديد و نوآوري‌هاي متعدد در تاريخنگاري و تراجم‌نويسي (دو حوزه اصلي كار او) گرديد.

آنچه بدان آثار جلوه خاصي مي‌بخشيد - علاوه بر تدقيقات و باريك‌بيني‌هاي علمي- ذوق و قريحه سرشار ادبي و هنري وي بود كه ساختار آثارش را متفاوت و سبكش را متمايز با گذشتگان كرده و نثرش را سليس، پيراسته و بي‌تكلف، و كلامش را گرم، صميمانه و دلنشين ساخته بود.

او در عين احترام و ارج نهادن به تلاش‌هاي علمي علماي گذشته، گاه به نتايجي دست مي‌يافت كه برخلاف قول و نظر آنان و باورهاي رايج هم‌كسوتان معاصرش بود، اما نه تنها از طرح آنها ابايي نداشت، بلكه با دلايل متقن علمي و عقلي به اثبات نظر خويش مي‌پرداخت. از اينرو بسياري از آثارش آكنده از تحقيقات، ابداعات و نكات جديد است.

روح حقيقت‎جويي، عدالت‌خواهي و امانت‌داري او در تحقيق- يا همان «اخلاق علمي»- سبب شده بود تا حقايق تاريخي را فداي مصالح سياسي نكند و حق و سهم جريان‌ها و افراد مؤثر در تحولات سياسي معاصر را ناديده نينگارد.

همين امر موجب طعن و سرزنش‌ زيادي از سوي برخي از هم‌كسوتان انقلابي او در طول بيش از دو دهه (قبل و بعد از انقلاب) گرديد كه او را به محافظه‌كاري متهم مي‌كردند. اما وي انصاف و امانت‌داري در تحقيق و تاريخ‎نگاري را فراتر از آن سرزنش‌ها و تلخكامي‌ها مي‌دانست و آنها را به جان مي‌خريد.

اين خصلت، صداقت و صراحتي به وي بخشيده بود كه هر چند بسياري از آن كسان را رنجيده خاطر مي‌ساخت اما موجب احترام و دوستي عميق رجالي از روحاني و غيرروحاني گرديد كه همين شيوه مرضيه را در روش تحقيق و مشي سياسي خود در پيش گرفته بودند كه در رأس آنها شهداي والامقام استاد مطهري و شهيد بهشتي قرار داشتند.

بسياري از آثار علمي پدرم پاسخي به نيازهاي فرهنگي و سياسي زمانه بوده كه هر كدام در نوع خود كم‌نظير و بلكه بي‌نظير است. آن آثار در زماني چاپ و منتشر مي‌شد، كه ادبيات مذهبي با روش تحقيق و سبك نگارش نوين، آشنايي كافي نداشت و روحانيون معدودي در خارج از معارف رايج حوزه‌هاي علميه، قلمفرسايي مي‌كردند.

از همين رو بخشي از آثار وي - كه اتفاقاً نخستين آثار اوست- تحسين و تمجيد بزرگاني از حوزه (همچون آيت‌الله بروجردي، علامه طباطبايي، شيخ آقا بزرگ تهراني، امام خميني و استاد مطهري) را برانگيخت. اين آثار عمدتاً مربوط به دوران 23 سالگي تا 40 سالگي اوست.

خوشبختانه او در دوران پربركت عمر خويش، اين توفيق را يافت كه در سال‌هاي پاياني حيات خود و در شرايطي كه مادرم به سكته مغزي دچار شده و در منزل بستري بود، خاطرات پر فراز و نشيب‎اش را به مدد حافظه، از دوران كودكي تا زمان نگارش آن (نقد عمر، 1381 شمسي) با شرح و بسط و تفصيل تمام بنويسد كه نيازي به توضيحات ما ندارد و خوانندگان محترم مي‌توانند بدان مراجعه كنند.

ايشان در عين احترام كامل و پايبندي به اصول، ارزش‌ها، و آداب اصيل روحانيت شيعه، انديشه‌اي نوگرايانه داشت. مهمترين نشان آن، همين كتاب نقد عمر اوست؛ زيرا سفرنامه‌نويسي و خود شرح‌حال‌نگاري (اتوبيوگرافي)، در ميان علما و روحانيون حوزه‌هاي علميه معمول نبوده است، اما وي ضرورت آن را در مطالعات تاريخي و ادبيات مذهبي معاصر خاطرنشان مي‌كرد (مقدمه كتاب)

موقعيت‌شناسي و درك ضرورت‎هاي زمان، از ديگر ويژگي‌هاي پدرم در امر تحقيق و پژوهش بود. برخي از آثار او، محصول موقعيت‌هاي خاص تاريخي است. به عنوان مثال، پس از رحلت آيت‌الله بروجردي (ره) كه حوزه‌هاي علميه و جهان تشيع غرق در ماتم، عزا و سوگواري بود، پدرم بلافاصله شرح زندگاني آيت‌الله بروجردي را با شرح خدمات و اقدامات فرهنگي- اجتماعي ايشان، به مناسبت چهلم آن مرحوم منتشر كرد.

همچنين بعد از پايان «غائله انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي» (آذر 41)، وي مجموع حوادث آن دو ماه حساس و بحراني را با تاريخچه‌اي از نهضت‌هاي اسلامي گذشته به رهبري علما - كه براي اولين بار به رشته تحرير در مي‎‎آمد – تدوين و منتشر كرد (1341) كه از يورش ساواك در امان نماند و موجب بازداشت او گرديد.

از سال 56 و در آغاز حركت‌هاي انقلابي كه به انقلاب اسلامي سال 1357 منتهي شد، پدرم با زحمت و مشقت زياد به گردآوري پيام‌ها، اعلاميه‌ها و سخنراني‌هاي مراجع و علما و ثبت و ضبط رويدادهاي سياسي كشور پرداخت و جلد اول نهضت روحانيون ايران را در مهر ماه 57 (پنج ماه پيش از پيروزي انقلاب) تدوين كرد.

وي در «پيشگفتاري» كه بر اين كتاب نوشت هدف خود را از تأليف آن چنين شرح داد:
«روحانيت ايران و تشيع در طول تاريخ، اين همه آثار و افتخار داشته است و نهضت‌هاي به موقع و پيگير نموده و مبدأ انقلابات و دگرگوني‌هاي بسيار شده است ولي هيچگاه از آنها بهره‌برداري لازم ديني را ننموده و حتي حاضر نشده است زحمت ثبت و ضبط آنها را به خود بدهد! به تعبير خود روحانيون:« تكليف شرعي اقتضا كرد و اقدامي نموديم، ديگر بايد برگرديم به سركار خود». و با اين منطق گذاشتيم كه نااهلان و دشمنان اسلام از زحماتي كه ما كشيديم به نفع خويش و بيگانگان بهره‌برداري كنند و در حقيقت آن را به هدر دهند...»

همچنين پس از آغاز درگيري‌هاي خونين در بوسني و هرزگوين در سال‎هاي 71 و 72 كه به نسل‌كشي هولناك مسلمانان در آن سرزمين تازه استقلال يافته انجاميد و در حالي كه اغلب مردم كشور اطلاعات درستي از سابقه گسترش اسلام در آنجا نداشتند، پدرم با آنكه در بستر بيماري بود، با تحقيق در منابع در دسترس، شرح حال 26 نفر از رجال ديني، علمي و ادبي مسلمان بوسني و هرزگوين را به ضميمه مقدمه‌اي، با نام علما و مردان نامي بوسني و هرزگوين منتشر كرد و سال بعد، پس از دستيابي به كتاب الجوهر الاسني، نوشته محمد خانجي، از علماي بوسني (وفات: 1365 ق)، آن كتاب را نيز ترجمه و همراه با اضافاتي تحت نام شعرا، علما و مردان نامي بوسني و هرزگوين منتشر ساخت (قبله، 1373) كه جمعاً 228 تن از رجال مسلمان آن سرزمين را شامل مي‎‎شد.

او به همه آثار خود علاقه داشت، اما از آن ميان به تعدادي بيش از همه علاقه مي‌ورزيد. دوره ده جلدي نهضت روحانيون ايران را به دليل بي‌سابقه بودن و دست اول بودن بسياري از اطلاعات آن ، شرح حال محدث نامي حاج شيخ عباس قمي يا همان جلد يازدهم مفاخر اسلام (دو بخش) را به جهت فراهم آوردن اطلاعات فراوان پراكنده از خلال انبوه آثار چاپي و خطي او، و مصاحبه با فرزندان، بستگان و افراد معمري كه خاطراتي از او داشتند. همچنين كتاب بانوي بانوان جهان را كه در سال جاري انتشار يافت و به گفته خود، همه آن را با اشك و آه نوشته بود، علاقه فراوان داشت.

نكته قابل ذكر و شايان توجه در فعاليت‌هاي علمي پدرم آنست كه وي هيچگاه به سفارش كسي يا موسسه‌اي- در ازاي دريافت پول- كتابي ننوشت. در آخرين مصاحبه‌اي كه در مهر ماه سال جاري با نشريه افق حوزه انجام داد، به همين نكته تأكيد ورزيد و اظهار داشت: «هرگز وجوهات قبول نكرده‌ام و از كسي هم براي كار و كتاب‎هايم چيزي نخواسته و نگرفته‌ام، جز يك مورد از مقام بالا كه قصد استرداد آن را دارم.»

رشته اصلي تحقيقات پدرم، تاريخ و شرح حال‌نويسي بود، از اينرو با جزئيات زندگي و شخصيت علمي و سياسي بسياري از علماي گذشته و معاصر اسلام و ايران آشنايي داشت. او در دوران عمر خود مراجع بزرگي چون آيت‌الله اصفهاني، حاج آقا حسين قمي، آيت‌الله بروجردي، و مراجع پس از ايشان را از نزديك ديده و در درس برخي از آنها نيز شركت كرده بود و از شخصيت آنها تجليل مي‎‎كرد.

وي بارها در محافل خانوادگي و عمومي تأكيد مي‌نمود كه: به عنوان كسي كه رشته اصلي وي تراجم (شرح حال‌نويسي) است، با جرأت و قاطعيت مي‌گويم كه پس از انبياي الهي و ائمه‌اطهار (ع) هيچ شخصيت بزرگ ديگري به عظمت امام خميني (ره)، در تاريخ اسلام ظهور نكرده است و دلايل فراواني براي آن برمي‌شمرد.

او نسبت به شخصيت‌هاي روحاني و غير روحاني برجسته كشور ابراز احترام مي‌كرد و نكات برجسته آنها را يادآور مي‌شد كه از جمله آنها شهداي والامقام: استاد مطهري و آيت‌الله بهشتي بودند.

پدرم چه در زمان حيات آن دو بزرگوار و چه پس از شهادتشان، بارها و بارها مقام علمي و فضايل و خصايل نيكشان را مي‌ستود و بر فقدان آنها عميقاً افسوس مي‌خورد و با آنكه دوستان روحاني و غير روحاني زيادي داشت، مع‌الوصف خود را تنها و بدون همزبان مي‌پنداشت. وي در آخرين مصاحبه خود با نشريه افق حوزه، و نيز در كتاب نقد عمر به اين دوستيِ عميق، اشاره كرده است.

اينك به اختصار نظرات پدرم را درباره بزرگان نظام- براساس گفته‌هايش در جمع خانوادگي- بيان مي‌كنم:

از ميان علما و مراجع فعلي (دامت بركاتهم)، با حضرات آيات: مكارم شيرازي و سبحاني، همكاري و دوستي ديرينه داشت و مقام علمي و كمالات ايشان را مي‎ستود. بارها از صراحت كلام، صفاي باطن و وفاي آيت‎الله سبحاني تمجيد مي‎نمود و غالباً در سفر به قم، با ايشان تجديد ديدار مي‎كرد.

وي، مقام رهبري (مدظله‌العالي) را جانشين شايسته‌اي براي امام خميني(ره) مي‌دانست و سوابق علمي و قلمي و بينش سياسي، فصاحت و بلاغت كلام، وقار و متانت ايشان را مي‌ستود و همه سخنراني‌ها و پيام‌هاي معظم‌له را كه از سيما پخش مي‌شد به دقت گوش مي‌داد و از قرائت نماز ايشان لذت مي‌برد و بارها براي سلامتي و طول عمرشان دعا مي‌كرد.

همچنين سوابق انقلابي، هوش و ذكاوت سياسي، نكته‌سنجي، و اقدامات عمراني بزرگ آيت‌الله هاشمي رفسنجاني را تحسين مي‌كرد. از نجابت، حسن خلق، آراستگي، مردم‎داري و سخنراني‌هاي عميق و تاريخي حجت‌‌الاسلام والمسلمين آقاي خاتمي در داخل و خارج از كشور تمجيد مي‎‎كرد.

حجت‌الاسلام والمسلمين آقاي كروبي را از ياران انقلابي، با وفا و مخلص امام مي‌دانست و از حريت، شجاعت و اراده قوي او در قبول مناصب و انجام وظايف حساس تاريخي به ويژه در سمت رياست مجلس تجليل مي‌كرد. تلاش و سخت‌كوشي آقاي مهندس ميرحسين موسوي و هيات محترم دولت او را در اداره كشور در سال‌هاي سخت جنگ مي‌ستود و متانت و تعهد انقلابي وي را در مصاحبه‌ها و سخنراني‌ها تحسين مي‌نمود.

دفاع صريح آقاي دكتر احمدي‌نژاد از اصول و آرمان‌هاي انقلاب و قاطعيت او بر سر منافع ملي و ارتباط نزديك وي با توده‌هاي مردم را بسيار ارزشمند مي‌دانست. متانت، اعتدال و مديريت آقاي دكتر حداد عادل را در اداره مجلس، با گرايش‌ها و سلايق گوناگون نمايندگان، كاري دشوار و تحسين‌برانگيز مي‌شمرد.

گذشته از اين كسان، از افراد خدوم بسياري ياد مي‌كرد كه در حوصله‌ اين گفتار نيست. از ميان دوستان غيرروحاني، علاقه و ارادتي خاص به آقاي دكتر مهدي محقق داشت و ايشان را شخصيتي عميق و معقول و مسلط به زبان و ادب عرب و با طرز فكري خوب مي‌دانست و اغلب دعوت‌هاي انجمن آثار و مفاخر فرهنگي را- كه توسط ايشان صورت مي‎‎گرفت- به منظور استفاده از بيانات سخنرانان و تجديد ديدار با ايشان و ديگر دوستان قديم مي‌پذيرفت و در مراسم آنجا شركت مي‌كرد.

آقاي دكتر ابوالقاسم گرجي را از شاگردان فاضل و خاص آيت‎الله خويي مي‎‎دانست و مرتبه اجتهاد مسلم ايشان را تأييد مي‎كرد و نيز مراتب علمي و سوابق درخشان حوزوي و دانشگاهي آقاي دكتر سيد جعفر شهيدي و احاطه ايشان را به تاريخ اسلام و زبان و ادبيات عرب مي‎ستود.

گرچه از اينكه برخي از دوستان غيرروحاني در گذشته به دلايل و ملاحظات گوناگون، تغيير لباس داده و از حوزه خارج شده‌اند افسوس مي‌خورد، اما از آنرو كه در محافل دانشگاهي داخل و خارج از كشور، منشأ اثرات معنوي و ديني بوده و هستند خوشحال بود.

ايشان به همه علما، فقها و دانشمندان پيشين عالم تشيع ارج مي‌نهاد. از ميان آنها، شيخ طوسي را سرآمد فقها و دانشمندان شيعه مي‌دانست كه آرا و فتاواي او قرن‌ها در حوزه‌هاي علميه شيعه جاري بوده است. خواجه نصيرالدين طوسي را دانشمندي ذو فنون و با تدبير مي‌شمرد كه در عصر خود بزرگترين خدمات فرهنگي را نه تنها به تشيع بلكه به جهان اسلام نموده است.

علامه مجلسي (دوم) را عالمي پركار و خدوم به فرهنگ شيعه مي‌شمرد و حزين لاهيجي را نابغه‎اي بي‎نظير و فقيه، شاعر، دانشمند و مجاهدي بزرگ مي‌دانست كه متأسفانه تا چند سال پيش فقط به عنوان شاعر شناخته مي‎‎شد.

وحيد بهبهاني را نيز سرآمد فقهاي زمان خود و بنيانگذار مكتب اصولي لقب داده بود كه به تحجر اخباري‎گري پايان داد و فقه شيعه را حياتي نو بخشيد و شاگردان مبرزي تربيت نمود و از اينكه دست تقدير، وي را داماد اين خاندان بزرگ علمي نموده بود، افتخار مي‌كرد.

حاج شيخ عباس قمي را نه تنها محدثي گرانقدر بلكه دانشمندي بزرگ مي‌دانست كه «در همه رشته‌ها و علوم و فنون مطلب نوشته است» و بر اين نظر بود كه در «در ميان انبوه علماي اسلامي از همه فرقه‌ها، من كسي را سراغ ندارم كه مانند محدث قمي اين همه مطالب متنوع و گوهرهاي گرانبها و درخشنده را در آثار خود آورده باشد».

پدرم با وجود آنكه در دوران عمر پربركت خود بيش از يكصد جلد كتاب تأليف، ترجمه و تصحيح نمود و صدها مقاله و سخنراني علمي به يادگار گذارد، باز خدمات خويش را در مقايسه با آن بزرگان و با فقد امكانات آن دوران، چيزي نمي‌شمرد و به توفيقات آنان غبطه مي‌خورد.

از ميان سخنوران و اهل منبر، حجه‌‌الاسلام و المسلمين، مرحوم آقاي فلسفي را استاد سخن و بزرگترين سخنور شرق و مردي باهوش، باكياست و بي‌نظير مي‌دانست و به ايشان علاقه فراوان داشت و باز تقدير چنان بود كه به پيشنهاد ايشان، پدر و برادر بزرگم، تنظيم و ويرايش خاطرات ارزشمند وي را عهده‌دار شدند كه تحت عنوان خاطرات و مبارزات حجه‌‌الاسلام فلسفي چاپ و منتشر شد (تهران، 1375)

علاوه بر اين كسان وي از شخصيت‎ها و دوستان صميمي ديگري نام مي‌برد كه از جمله آنها آيت‎الله كاشاني، شهيد نواب صفوي، امام موسي صدر و سپهبد شهيد صياد شيرازي بودند.

از شخصيت سياسي و مبارزاتي آيت‎الله كاشاني و دوست با اخلاص و صميمي‎ خود، شهيد نواب صفوي، خاطرات زياد بدون واسطه‎اي داشت كه در كتاب نهضت روحانيون ايران (جلد 1 و 2) به تفصيل سخن گفته و شجاعت، پايداري و مجاهدات ضد استعماري و ضد استبدادي آن دو را مي‎‎ستود.

امام موسي صدر را از دوستان قديم و همكاران اوليه مجله مكتب اسلام مي‎‎شمرد و هميشه از دانش، روشن‌انديشي، بينش سياسي و جاذبه‌هاي اخلاقي او به نيكي ياد مي‌كرد.

همچنين وي به همه شهداي انقلاب و از جمله سرداران و فرماندهان نظامي عشق مي‌ورزيد، اما به دليل دوستي بسيار نزديك با شهيد صياد شيرازي، بر شهادت او بسيار افسوس مي‌خورد و او را نمونه ايثار، اخلاص و همه خصايل نيك انساني مي‌دانست و بارها بر شهادت او گريست.

بعد از پيروزي انقلاب اسلامي، پدرم هيچ منصب دولتي قبول نكرد و پيشنهادات آيت‌الله بهشتي را براي نمايندگي مجلس خبرگان اول قانون اساسي و سپس دوره اول مجلس شوراي اسلامي نپذيرفت و آن را مانعي در جهت تأليف و تصنيف خود دانست.

او كه به دليل رنج‌ها، مصائب و نامهرباني‌هاي فراوان، آسيب‌هاي روحي و جسمي زيادي ديده بود، با تلاش و كوشش خستگي‎ناپذيري به مطالعه، تحقيق، تأليف و ترجمه مي‌پرداخت.

وي دعوت دانشكده الهيات دانشگاه تهران را براي تدريس درس رجال و تراجم در دوره فوق ليسانس، بعد از دو ترم رد كرد و آن را مغاير با روحيه و برنامه كاري خود دانست؛ با اين همه چند سال بعد به تدريس آزاد «تاريخ اسلام»، « سيره معصومين (ع)» و «جنگ‎هاي صدر اسلام» در دانشگاه امام صادق (ع) و دانشگاه امام حسين (ع) پرداخت و آن را بيشتر با روحيه و علايق خود سازگار يافت.

آنچه كه او را بيشتر به تدريس در دانشگاه امام حسين و ديگر دانشكده‌هاي نظامي متعلق به سپاه علاقمند كرده بود، حضور فرماندهان جان بركف در كلاس‎هاي درس بود كه هر يك، حماسه‌آفرينان صحنه‌هاي نبرد و بسياري نيز جانبازان جنگ تحميلي بودند و پدرم حيات خود و عزت و استقلال كشور را مديون آنان مي‌دانست. علاوه بر آن، وي همواره دعوت خانواده‌هاي شهدا و جانبازان و يا مراسم بزرگداشت آنها را علي‌رغم كسالت حال، مي‌پذيرفت.

پدرم شيفته دانستن مطالب علمي جديد مورد علاقه خود بود، از اينرو دعوت بسياري از كنگره‌هاي علمي و ديني را كه در تهران و شهرستان‌ها برگزار مي‌شد، با ارائه مقاله و يا ايراد سخنراني مي‎‎پذيرفت و تقريباً در همه جلسات حضور مي‌يافت. در جلسات ماهانه « انجمن آثار و مفاخر فرهنگي» - در صورت حضور در تهران و عدم كسالت- به همراه يكي از فرزندان يا نوادگانش شركت مي‌كرد.

وي در سفرهايي كه از دوران نوجواني تا پايان عمر به شهرها و كشورهاي گوناگون داشت اطلاعات علمي گرانبهايي از طريق مشاهدات شخصي يا گفت و گو با معمرين و آگاهان محلي به دست مي‌آورد كه در حافظه خارق‎العاده خود و نيز در دفاتر ويژه‎اي ثبت مي‌كرد. كتاب نقد عمر وي محصول همين اطلاعات بي‎واسطه و با واسطه متنوع اوست.

پدرم در كنار مطالعه، تأليف، تصنيف و ترجمه، از سال 1327 شمسي در ماه‌هاي محرم، صفر و رمضان در شهرهاي مختلف كشور و سپس كويت منبر مي‌رفت كه با استقبال گرم حضار روبرو مي‌شد. مضمون اصلي منابر وي در سال‌هاي اول كه مصادف با دوران نهضت ملي بود و غالباً در شهرهاي استان خوزستان، به ويژه آبادان ايراد مي‌گرديد، تبيين جنبش ضد استعماري مردم ايران و نقش آيت‌الله كاشاني و حمايت از خلع يد و بيرون راندن انگليسي‌‌ها و كسب استقلال سياسي كشور بود. منابر پدرم تا سال 1358 ادامه داشت.

در آن سال و در چهلمين روز شهادت استاد شهيد مطهري، حال او ناگهان منقلب شد و به دستور پزشك، منبر را ترك كرد كه ده سال به طول انجاميد و از آن پس به تدريج و بسيار كم به منبر مي‌رفت.

وي در كنار فعاليت‌هاي علمي خود، به فعاليت‌هاي سياسي نيز مي‌‌پرداخت. چنانكه پيش از اين اشاره شد در گرما گرم نهضت ملي و در حالي كه بيست سال بيشتر نداشت، فعاليت زيادي در استان خوزستان، به ويژه شهر آبادان كرد. اين شهر كه پس از خلع يد، مورد تهديد نظامي انگلستان بود، به دليل محيط صنعتي و كارگري آن، مهمترين كانون فعاليت حزب توده به شمار مي‌رفت.

پدرم كه در آن زمان نماينده روحانيت آبادان و واسطه پيام و مذاكرات حساس سياسي ميان آنان با آيت‌الله كاشاني بود، نقش بسيار مهمي در خنثي‌سازي اقدامات مخرب حزب توده ايفا كرد كه به تفصيل در نقد عمر بيان نموده است.

در جريان «غائله انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي»، و نهضت امام خميني (ره)، همراه با بسياري از فضلاي حوزه علميه قم، نقش موثري در ايجاد هماهنگي ميان مراجع و تبيين اهداف آنان داشت و براي رهايي امام از زندان نامه‌هايي به مراجع عراق نوشت. در سال‌هاي پس از آن، در منابر و محافل مذهبي از بي‌توجهي رژيم به امور مذهبي و رواج انحرافات اخلاقي و اجتماعي انتقاد مي‌كرد و سياست‌هاي امريكا، اسرائيل و صهيونيسم بين‌الملل را بر ضد فلسطيني‌ها و كشورهاي عربي، آشكارا محكوم مي‌كرد.

پس از ممنوعيت منبر خطيب شهير حجه‌‌الاسلام فلسفي در دي ماه 1350، پدرم فعاليت زيادي را براي رفع ممنوعيت ايشان انجام داد و با بزرگان علما و روحانيون تهران تماس‌ها و مذاكرات زيادي انجام داد كه البته فايده‌اي دربرنداشت و سرانجام به ممنوع‌الخروج شدن خود وي از كشور انجاميد.

مشي سياسي پدرم، اعتدالي و بسيار نزديك به مشي استاد مطهري بود و همين امر از موجبات همدلي و همفكري ميان آن دو بود. وي از نسل دوم «مصلحان حوزه» به شمار مي‌رفت كه در تأسيس نخستين مجله ديني حوزه علميه قم، يعني، ماهنامه ديني مكتب اسلام در سال 1337، و تأسيس «دارالتبليغ اسلامي» قم (1343)، نقش مؤثري ايفا كرد كه شرح آن دو واقعه را در نقد عمر به تفصيل بيان كرده است.

هدف اصلي وي از اين اقدامات آن بود تا با كمك جمعي از مدرسان فاضل، روشن‌انديش و دردمند حوزه علميه قم و تهران، تحولي در سازمان و تشكيلات روحانيت ايجاد كرده و آن را مقتضي و مناسب نيازهاي فرهنگي و اجتماعي جامعه سازد تا نسل جديدي از طلاب جوان آشنا با دانش‌هاي حوزوي و دانشگاهي پرورش يابند كه بتوانند با جريان‌هاي فكري و فلسفي معارض كه محيط فرهنگي جامعه، به ويژه طيف‎هاي دانشجويي را به شدت تهديد مي‌كرد، مقابله نمايند.

او به اين آرمان‌ها سخت دل بسته بود و تلاش خستگي‌ناپذيري در آن راه انجام داد و طعن و سرزنش فراواني از هم‌كسوتان خود به جان خريد. اما بعد از چند سال، دل‌شكسته و نااميد شهر قم را با همه دلبستگي‌ها و خاطرات، ترك گفت و در سال 50 خسته و فرسوده و با اندوهي عميق از ناسپاسي، به همراه خانواده، به تهران مهاجرت كرد.

او كه از يك سو شهريه حوزه و حقوق مكتب اسلام را از دست داده و از سوي ديگر با تأمين هزينه سنگين خانواده مواجه بود، ناگزير شد تا براي تأمين معيشت، علاوه بر تأليف و تصنيف و ترجمه، به منبر نيز روي آورد. مرحوم صدر بلاغي كه از مهاجرت پدرم به تهران و وضعيت او آگاه شد به وي پيشنهاد داد تا در ازاي حقوق ثابت و مكفي، متون پياده شده سخنراني‌هاي حسينيه ارشاد را ويراستاري كند.

اما چون در آن زمان استاد مطهري، معترضانه از مديريت حسينيه ارشاد كنار رفته بود، پدرم پذيرفتن اين پيشنهاد را نوعي دهن‌كجي به آن استاد شهيد تلقي مي‎كرد و لذا با وجود نياز شديدي كه داشت، آن را نپذيرفت.

از طرف ديگر برخي از وعاظ مشهور تهران پيشنهاد منابر مهمي به وي دادند و مرحوم شيخ احمد كافي مبلغ يكصد هزار تومان - كه پول زيادي در آن زمان بود - براي پدرم آورد و از او خواست تا برخي از منابر مهم تهران را بپذيرد، اما وي با تشكر فراوان، پول را نپذيرفت و آن پيشنهاد را رد كرد؛ چه، مضمون اصلي منابر اغلب وعاظ تهران در آن زمان، مخالفت با انديشه‌هاي دكتر شريعتي و انتقاد شديد از حسينيه ارشاد و گردانندگان قديم و جديد آن بود.

از اينرو پدرم ترجيح داد تا به جاي پذيرش آن پيشنهادهاي مشفقانه، در زمستان سخت سال 50 در روستاهاي ورامين منبر برود. به خاطر دارم خودروي فرسوده‌اي كه پدرم را در اين مسير طولاني مي‌برد، فاقد بخاري و بسيار سرد بود؛ لذا برادر كوچكترم در صندلي عقب مي‌نشست و بخاري نفتي كوچكي به دست مي‌گرفت تا فضاي داخل ماشين گرم شود!

پرداخت حق‌التأليف برخي ناشران مذهبي نيز، خود حكايت تلخ و دردناكي داشت كه بر رنج‌‌هاي او دو چندان مي‌افزود و موجب كلنجار رفتن مداوم او با آنها براي استيفاي آن بود.
دوستان اصلي پدرم در ايام غربت تهران، شهداي والامقام استاد مطهري و شهيد بهشتي بودند.

استاد مطهري كه خود در آن زمان با بي‌مهري گردانندگان حسينيه ارشاد مواجه بود و از سوي ديگر مورد طعن و انتقاد «ولايتي‌ها» قرار داشت، سخت در انديشه پدرم بود. از اينرو پيشنهاد امامت جماعت يكي از مساجد معتبر تهران را - كه شغل مناسب و موجهي در آن زمان بود - به پدرم داد اما وي با ابراز تشكر از توجه و مراحم آن دوست شفيق، روحيه خود را سازگار با آن شغل مقدس ندانست و مانعي براي پرداختن به كارهاي علمي و تأليف و تصنيف خود شمرد و آن را نپذيرفت.

در بهمن‌ ماه سال51 خاله‌ام كه زني با شخصيتي كم‌نظير و از خاندان روحاني بزرگي بود و داستان زندگي غم‌انگيزي داشت و مونس و محبوب ما و مورد احترام و علاقه فراوان پدرم بود درگذشت و پدرم را سخت اندوهگين ساخت.

كمتر از 5 ماه پس از آن، من - كه در آن زمان 17 سال داشتم و در دانشسراي مقدماتي تحصيل مي‎‎كردم - و برادر بزرگم- كه دانشجوي سال آخر ليسانس فلسفه دانشگاه تهران بود- در خرداد 52 به جرم فعاليت‌هاي سياسي دستگير شديم. من به دليل صغر سن به شش ماه و برادرم به دو سال زندان محكوم گرديد كه پس از پايان دوره محكوميت نيز حدود يك سال و نيم ديگر در زندان اوين به سر برد.

به دليل رفتار توهين‌آميزي كه مسئولان زندان و زندانبانان با خانواده‌هاي زندانيان سياسي داشتند، روحانيون به ندرت به ملاقات فرزندان خود مي‌آمدند. اما پدرم عموماً هفته‌اي دو بار به اتفاق مادر و تني چند از برادران و خواهران، به ديدنمان مي‌آمد كه در برخي موارد، با ديدن ما، بي‎اختيار مي‌گريست.

پس از انتقال برادرم از زندان قصر به زندان اوين، زندانيان ممنوع‌الملاقات شدند. با اين وجود هر هفته پدر و مادرم، با وجود مشغله و مشكلات فراوان، به اميد ديدار برادرم آن راه طولاني را در گرما و سرما مي‌پيمودند و مسير خاكي بد و شيب‎دار پارك وي (شهيد چمران) تا زندان را- كه در هنگام پاييز و زمستان گل‎آلود و يخ‎زده بود- غالباً پياده مي‌رفتند و پس از ساعت‌ها انتظار، خسته،‌ دل‌شكسته و نااميد، به خانه باز مي‌گشتند.

سخن را كوتاه كنم، اما دريغ مي‎‎دانم كه به خصائل اخلاقي او اشاره‎اي نداشته باشم.

پدرم گرچه در خانواده‌اي روستايي و تنگدست پرورش يافته بود، اما داراي عزت‌نفس، بلند نظري، گشاده‌دستي و تواضع كم نظيري بود كه البته هم ريشه تربيت خانوادگي داشت و هم در سلوك مستمر زندگي خويش كسب كرده بود.

او از دوران نوجواني در شخصيت علماي بزرگ تأمل و دقت فراوان مي‌كرد و سعي مي‌نمود تا به عنوان روحاني ملبّس به لباس پيامبر اكرم (ص) خصايل برجسته آنها را ملكه رفتار خود سازد؛ چه بر اين باور بود كه گفتار و كردار روحانيون بايد سرمشق مردم قرار گيرد. او در اين زمينه نه مربي داشت و نه آموزشي ديده بود، بلكه مطالعه سيره معصومين (ع) و احساس مسئوليت ديني و توقعاتي كه توده مردم از نوع روحاني داشتند او را به اين تأمل وا داشته بود.

از اينرو بر « اخلاق صنفي روحاني» تأكيد مي‌ورزيد و اصرار داشت تا چنان درسي در آغاز طلبگي به طلاب آموزش داده شود. اين اخلاق، مبتني بر صفاتي چون دانش دوستي، زهد، عدالت، صداقت، شجاعت، سخاوت، تواضع، مردم دوستي، صبر، گذشت و انصاف بود.

علاوه بر آن با مطالعه شرح حال علما و شخصيت‌هاي برجسته اسلامي و غيراسلامي، از جواني با راز و رمز موفقيت‌هاي آنها در عرصه‌هاي گوناگون دانش، سياست و اجتماع به خوبي آشنا شده بود.

اما آنچه كه پدرم بيش از هر چيز براي روحانيون ضروري مي‌دانست، ساده زيستي، عدم تمايل به امور دنيوي دانشوري مخلصانه، تواضع و خدمتگزاري به مردم بود و در اين زمينه نمونه‌هاي عيني فراواني داشت و خود سعي مي‌كرد تا حد مقدور آن را در زندگي شخصي و روابط اجتماعي، عملي سازد و بارها حديث قدسي «اني وضعت العلم في الجوع» (من علم را در گرسنگي قرار داده‌ام) را به مناسبت‌هاي گوناگون مي‌خواند و ما فرزندان را نيز بدان دعوت مي‌كرد.

او براي آحاد مردم- اعم از زن و مرد و پير و جوان- احترام فراوان قائل بود و رفتاري محبت‎آميز و بي‌تكلف نسبت به مردم كوچه و خيابان و نزديكان و بستگان داشت. با همگان خوش‌رفتار بود و با هر كس متناسب با ميزان فهم و دركش، رفتار و گفت و گو مي‌كرد.

وي گنجينه ارزشمندي از ديده‌ها و شنيده‌ها، داستان‎ها، لطايف، حكم، آيات، روايات و تجربيات شخصي بود كه به مناسبت فضاي مجلس و حال مخاطبان از آنها بهره مي‎گرفت. از اينرو محفلش، گرم، صميمانه، آموزنده، بي‌ريا و بي‌تكلف بود.

افراد بسياري از طريق همين مجالس با وي آشنا شده و دوستي صميمانه و بي‌شائبه‌اي با او برقرار كردند كه در بين آنها روحاني، استاد، دانشجو، نظامي، پير، جوان، زن و مرد ديده مي‌شدند. برخي از دوستان بسيار نزديك پدرم، جوانان پاكدل و بي‌ريايي بودند كه آنان را همانند فرزندان خود مي‌شمرد و حتي در برخي از سفرها با آنان همراه و هم اتاق بود.

وي همه وقت در دسترس ايشان قرار داشت و از هر دري با آنان سخن مي‌گفت. وي نه تنها به آنان بلكه به خانواده ايشان نيز علاقمند بود و با بسياري از آنان مراوده خانوادگي داشت.

پدرم سير و سفر را بسيار دوست مي‌داشت. گذشته از جنبه تفريحي و ديدن مناظر طبيعي، اطلاع از جغرافياي تاريخي و انساني، تاريخ، مفاخر علمي و فرهنگي، و آثار باستاني شهرها براي او بسيار جالب‎تر مي‌نمود. وي از سفر چند ماهه خود به آلمان و ديدار كوتاه از برخي كشورهاي همجوار آن سفرنامه‌اي فراهم كرد كه مختصر آن در فصل پاياني نقد عمر (ويرايش دوم) آمده است.

وي نسبت به تعليم و تربيت فرزندان خود توجه ويژه‌اي مبذول مي‎‎داشت. در زمان سكونت در قم و تهران در دهه‎هاي 40 و 50، پسران و دخترانش را به مدارس مذهبي ملي (غيرانتفاعي) مي‌فرستاد كه نظارت بيشتري بر امور مذهبي و اخلاقي دانش‎آموزان داشتند.

وي به استعدادهاي فرزندانش توجه خاص مي‎‎كرد و سعي داشت تا استعداد غالب هر كدام را شناخته و پرورش دهد. دو برادر بزرگترم را در اواسط دهه 40 و در ايام تابستان به تنها كارگاه نقاشي رنگ و روغن در قم فرستاد و چند سال بعد، از آقاي حاج شيخ عباس مصباح‌زاده- كه هفته‌اي يك جلسه از تهران به قم براي تعليم خوشنويسي به طلاب دارالتبليغ مي‌آمد- دعوت ‌كرد تا به ما، تعليم خطوط نستعليق، شكسته نستعليق، نسخ و ثلت دهد.

خود نيز خطي زيبا و دلنشين و طبع شعر رواني داشت و غالباً اشعار دوران جوانيش را برايمان مي‌خواند و ما را نيز به سرودن شعر و نگارش مقاله تشويق مي‌كرد و جايزه مي‌داد.

اين روش تنها مربوط به دوران نوجواني و جواني ما نبود، بلكه تا پايان عمر، همواره ما را در تحقيق، نگارش و ويرايش كتاب‌ها و مقالاتمان كمك و راهنمايي ارزنده مي‌كرد و در زمينه‌هاي مورد علاقه‌اش (تاريخ اسلام و ايران، سيره و شرح حال علما)، تسلطي كم‌نظير، حافظه‌اي بسيار قوي و ذوقي سليم داشت. اين تأكيدات و تشويقات، تنها منحصر به فرزندان نبود، بلكه به دامادها و بعدها نوادگانش همين سفارش‌ها، توجهات و تشويقات را نيز مبذول مي‌داشت.

از بـُعد تربيتي، پدرم ما را به تواضع و ادب نسبت به ديگران دعوت مي‌كرد و بر اين نظر بود كه مردم از خانواده روحاني، انتظار بيشتري دارند و بر اين امر جدي بود و روابط نيكويي با همسايگان داشت.

او در زندگي آموخته بود كه بايد ناگزير با افراد و سلايق گوناگون تعامل داشت و به وجوه اشتراك خود با ديگران نگريست نه نقاط افتراق، و بايد در تعاملات سياسي و اجتماعي، داراي صبر و گذشت بود. از همين منظر و با همين شيوه رفتار بود كه بسياري از منتقدان سياسي پيش از انقلاب او، كه بعداً به اخلاص و صداقتش پي‌بردند، جزو دوستان صميمي وي شدند و او نيز گذشته‌ها را با همه تلخكامي‌هايش به فراموشي سپرد.

با اين وجود، پدرم هرگز حاضر نشد كه از دو گروه گذشت كند و به شدت از آنان در محافل خودي و غيرخودي انتقاد مي‌كرد و آنها را «جايزالغيبه» مي‌دانست:

گروه نخست، كه با سوء استفاده از لباس روحانيت- در هر پست و مقام و مرتبه علمي- به رانت‌خواري براي خود و خانواده، و يا نزديكان و بستگان اشتغال داشته و با اعمال و كردارشان، موجبات بدبيني مردم به نظام و حتي مقدسات را فراهم مي‌كنند.

گروه دوم، كه بدون رنج تحقيق، افكار و نكات بديع را كه محصول سال‌ها مطالعه و پژوهش ديگران است، بي‌شرمانه و بدون ذكر مأخذ اصلي به نام خود درج و منتشر مي‌كنند. پدرم بارها در آثار خود از آن افراد به شدت انتقاد كرده و اعمالشان را تقبيح نموده و از آنان به «سارقان افكار و آثار ديگران» ياد كرده است. او، خود هر نكته و مطلب مهمي را كه از كتابي و يا فردي استفاده مي‌كرد، حتماً در پانويس (زير صفحه)، با ذكر مأخذ مي‌آورد، هرچند مربوط به شاگرد و يا فرزندان او بود، از اينرو همين انتظار را از ديگران داشت و چون خلاف آن را به وفور در ميان صاحبان قلم، به ويژه هم لباسان خود مشاهده مي‌كرد، برايش بسيار رنج‌آور و آزاردهنده بود.

وي هيچگونه تقيـّد و دلبستگي به القاب رايج ميان علما و روحانيون نداشت، اما ترجيح مي‌داد تا رسانه‌ها به جاي آن القاب، او را به نام مؤلف آثار مشهورش معرفي ‌كنند تا خوانندگان و يا شنوندگان تأمل و دقت بيشتري نمايند.

پدرم گرچه هيچگونه حقوق و مستمري دولتي نداشت و صرفاً از طريق حق‌التأليف و حق‌التدريس ساعتي روزگار مي‌گذراند، با اين وجود عزت نفس، دستي گشاده و سخاوتي غريب داشت. جوايز و هداياي خود را ميان همسر و فرزندان تقسيم، و به بهانه و مناسبت‌هاي گوناگون به فرزندان، نوادگان، بستگان، آشنايان، افراد بدون سرپرست و ايتام، كمك‌هاي مالي مي‌كرد. او از بدو ازدواج تا آخرين‌ ماه‌هاي حيات، در هر سفر دور و نزديك براي فرزندان، نوادگان و حتي افراد دورتري از فاميل سوغات- ولو ناچيز- مي‌خريد.

وي همه فرزندان و نوادگانش را صميمانه دوست مي‎‎داشت و به آنان عشق مي‌ورزيد و آنان را به آغوش مي‎‎كشيد و مي‌بوسيد و آن را سنت پيامبر (ص) مي‌شمرد. به مادرم محبت و علاقه فراواني داشت و او را در سختي‌ها و فراز و فرودهاي زندگي يار باوفاي خود مي‌دانست و به پاس آن همه فداكاري- بدون آنكه او توقعي داشته باشد- وي را شريك تنها خانه ملكي خود ساخته بود.

اندوه و نگراني پدرم از سكته مادرم در جاي جاي كتاب نقد عمر هويداست و آرزوي سلامتي او را دارد و در پايان، غم جانكاهش را از مرگ وي ابراز مي‌دارد. در سالگرد درگذشت مادرم كتابچه‌اي با نام دو بانوي نمونه از خانداني بزرگ (1382) منتشر كرد و مراتب علاقه و قدرداني خود را از او ابراز داشت.

پدرم در امور شخصي، نمونه‌اي از نظم و انضباط بود. نماز را در اول وقت به جاي مي‌آورد و پس از آن قرائت قرآن داشت و سپس به مطالعه و يا نگارش مشغول مي‌شد. او در هر شرايطي به مطالعه و نگارش مي‌پرداخت. در سال‌هاي دهه 30 و 40 كه در ايام محرم، صفر و ماه رمضان براي منبر به شهرهاي ديگر و يا كويت مي‌رفت، چمداني از كتاب و نوشته با خود مي‌برد و برخي از كتاب‌ها و مقالات خود را در همين سفرها مي‌نوشت.

او از وقت خود، بهترين استفاده را مي‌كرد و لحظه‌اي را بيهوده از دست نمي‌داد. تاريخ ملاقات‌ها يا سخنراني‌هايش را در تقويمي مي‌نوشت و بر حضور در مجالس سر ساعت مقرر تأكيد داشت.

پدرم به نظافت و بهداشت شخصي، اهميت فراوان مي‌داد. پيش از هر مجلس، لباس تميز مي‌پوشيد و عطر استعمال مي‌كرد. رنگ شال و جورابش هماهنگ با قبا و لباده‌اش بود. هيچگاه نعلين نمي‌پوشيد و هميشه كفش به پا مي‌كرد. عمامه‎اش خوش فرم و متناسب صورت بود و محاسنش نه كوتاه و نه بلند بود. نشانه‌هاي پيري را دوست نداشت، از اين رو سر و صورت را رنگ مي‌گرفت و پسرانش را نيز بدان تشويق مي‌كرد.

هميشه كيفي به همراه داشت حاوي لوازم مورد نياز: كلاه، گردن‌بند طبي، مهر، آينه، عينك، كيف پول، دفترچه تلفن، گل ميخك (كه براي خوشبو شدن دهان هنگام صحبت مي‌خورد) و نيز چند جلد كتاب از تأليفاتش كه به ديگران مي‌داد. دستمال، شانه و خلال دندان نيز هميشه در جيبش بود.

در ايام جواني و هنگام اقامت در نجف‌اشرف، نوافل به جاي مي‌آورد و امور مستحبي زيادي انجام مي‌داد اما سپس ترجيح داد كه به جاي آن، به مطالعه، تحقيق و تأليف بپردازد كه نتايج آن به همه مردم برسد. او به اميرمؤمنان (ع) و فاطمه زهرا (س) ارادت خاصي مي‌ورزيد و بر اين باور بود كه مظلوم واقعي تاريخ شيعه، اميرمؤمنان است، زيرا كه هم در دوران خانه‌نشيني، هم در دوران خلافت و هم پس از شهادت، مظلوم و تنها بود با انبوهي از دشمنان قسم خورده.

گرچه او سال‌ها منبر مي‌رفت و ذكر مصيبت اهل بيت را مي‌كرد، اما غالباً كه نام و ياد آن بزرگان، به ويژه اميرمؤمنان (ع) و فاطمه زهرا (س) به ميان مي‌آمد، بي‌اختيار اشك از چشمانش سرازير مي‌شد.

پدرم از جواني با دمبل و تخته شنا ورزش مي‌كرد و بعدها به دليل بيماري آرتروز گردن و پا- كه به دليل نشستن و نوشتن فراوان روي داده بود - ورزش را درازكش و در سه نوبت صبح، ظهر و شب، نيم ساعت قبل از صرف غذا انجام مي‌داد. ورزش او در هر شرايطي، حتي در سفر و نزد خودي و بيگانه قطع نمي‌شد مگر در حالت بيماري. غذاي وي ساده و كم، ولي سر وقت بود.

چون استعداد و افزايش قند داشت از بسياري از مواد قندي پرهيز مي‌كرد و در اين كار چنان جدي و منضبط بود كه سال‎ها تا پايان عمر قند خود را در مرز مناسب نگاه داشته بود.
او هيچگونه ضعف بينايي، شنوايي، ناراحتي گوارشي، ريوي و قلبي نداشت. در چند سال گذشته به برخي از عوارض كهنسالي مردان دچار شده بود كه بتدريج آرام و قرار را از او گرفته بود.

تشديد گاه و بيگاه همين عارضه سبب شده بود تا بسياري از دعوت‌ها و سفرها را جواب گفته و خانه‌نشين شود. خانه‌‌نشيني براي مردي اجتماعي همانند او كه سفر دوست بود، سخت و عذاب‌آور بود و او را افسرده مي‌ساخت. از اين‌ رو از دوستان خود مي‌خواست در صورت تمايل، براي ديدارش به منزل وي بروند كه گاه اين ديدارها و گفت ‌و گوها- كه خالي از درد دل و گلايه از برخي نامهرباني‌ها نبود- ساعت‌ها به طول مي‌انجاميد.

در اين اواخر نشانه‎هايي از رشد گلبول‎هاي سفيد در وي بروز كرده بود كه تحت نظر پزشك معالج و با آزمايش‌هاي ماهانه خون و معاينات ماهانه، تحت كنترل قرار داشت. تب و استرس، تهديد جدي براي سلامتي او به شمار مي‌رفت؛ از همين رو فرزندانش مي‌كوشيدند تا اخبار ناخوشايند را از او پنهان داشته و در صورت لزوم، به تدريج و با ظرافت بيان كنند، اما گهگاه دوستان نزديكش، بدون اطلاع از حال نامساعد وي، اخبار ناگواري به او مي‌دادند كه سبب اضطراب و نامساعد شدن حال او مي‌گرديد.

در سال‌هاي پاياني، به ويژه پس از فوت مادرم، پدرم نشاط خود را از دست داده و شكننده و جسماً ضعيف شده بود و خواهر دومم، كه با همسر و فرزندانش در طبقه دوم منزل پدرم سكونت داشت، پروانه‌وار گرد او مي‎‎گشت و مراقب حالات روحي و جسمي‌اش بود. او، هم خلأ عاطفي مادرم را پر مي‌كرد و با پدرم همزباني مي‌نمود، هم مراقب دارو، درمان، غذا و سلامتي جسماني پدرم بود و هم در كارهاي علمي‌اش با وي همكاري داشت. خداوند ارج شايسته به او عطا فرمايد.

شب عيد غدير (17 دي 85) پدرم براي ديدن خواهرزاده‌ام كه از سفر خارج آمده بود و نيز شوهر خواهرم (آقاي دكتر الهام)- كه چند ماه از او ‌خبري نداشت- با تهيه هديه‎اي به منزل آنان رفت تا عيد فردا را به آنان تبريك گويد.

اما تقدير چنان بود كه در فرداي آن روز در حالي كه خواهر دومم (پرستار دائمي وي) در سفر حج بود، پدرم به دليل عارضه مختصر سرماخوردگي، در روز عيد سعيد غدير بعد از خواندن نماز مغرب و عشاء، ناگهان حالش به سرعت رو به ضعف نهاد، در حالي كه پيش از آن، كمترين نشاني از ضعف و بيماري حادي در او مشاهده نمي‌شد و طبق معمول، همان روز حمام كرد و عيدي ميان فرزندان، عروس‎ها، دامادها و نوادگانش تقسيم نمود، اما يكباره حالش منقلب گرديد.

او را بلافاصله به بيمارستان منتقل كرديم. اين نخستين بار بود كه وي در بيمارستان بستري مي‌شد. پس از كارهاي مقدماتي در اورژانس به بخش مراقبت‎هاي ويژه منتقل گرديد.

من و برادر بزرگم نگران بر بالين او بوديم كه ناگهان تنفس طبيعي او در آخرين دقايق پايان روز عيد، قطع شد.

بلافاصله ما را از اتاق بيرون كردند و پزشك و پرستاران بر بالين او حضور يافتند. در آن لحظات سخت و جانكاه، برادرم مضطربانه قدم مي‌زد و دعا مي‌خواند. من نيز علاوه بر نگراني شديد از حال پدرم و تمسك به روح اميرمومنان (ع)، نگران حال برادرم بودم كه سابقه عارضه قلبي داشت.

در فرصت كوتاهي و به دور از چشم برادرم از پزشك پدرم جداً جوياي حالش شدم و او در حالي كه سعي مي‌كرد مرا دلداري دهد گفت: «فقط دعا كنيد، اميد بهبودي صفر است.» اين سخن، شعله كم فروغ اميد را براي هميشه در دلم خاموش ساخت. در حالي كه غم و اندوه و مصيبتي عميق سراسر وجودم را از فقدان پدري - كه همه حيات، شرف و، عزت خود را از او مي‌دانم- فراگرفته بود، اما به ملاحظه حال برادرم، سكوت كردم و كوشيدم تا او را متقاعد كنم كه بيمارستان را ترك كرده تا فردا صبح، اول وقت به ديدار پدر بياييم.

با برادر و شوهر خواهرم (آقاي حميد وزيري) ساعت 30/1 بامداد 19 دي ماه از بيمارستان خارج شديم. آنها را به منزل پدر رسانديم و من تنها در سكوت و تاريكي مطلق شب به منزل آمدم. چگونه مي‌توانستم مرگ پدرم را باور كنم، مردي كه هرگاه او را مي‌ديدم و يا به خاطر مي‌آورم در حال مطالعه يا نگارش يا گفت و گوهاي علمي بود؟ و چگونه مي‌توانستم به برادران و خواهران دل نگرانم كه براي بازگشت پدرم به منزل، لحظه شماري مي‌كردند، خبر ناگوار مرگش را باز گويم؟ تا صبح آن روز، لحظه‌اي نيارميدم. چه لحظات سخت و جانكاه و درازي بود.

منبع: روزنامه همشهری